مدیریت زنجیره تامین | مفهوم اولیه
این روزها روش های نوین جایگزین روش های سنتی شده اند و از همین رو کسب و کارهای مختلف برای بقا در فضای کاری خود باید با این روش ها به خوبی آشنا باشند و آن ها را به درستی به کار گیرند. مدیریت زنجیره تامین یا به اختصار SCM یکی از مقوله های مهم در کسب و کارهای امروزی است.
مشاغل مختلفی که به نوعی خدمت یا کالایی را به مشتریان خود ارائه می کنند، به جهت نظم بخشیدن بیشتر به امور خود و کیفیت بهتر خدمات و محصولات قطعا نیاز دارند تا اطلاعات خود را در زمینه مدیریت زنجیره تامین افزایش دهند. اما اینکه منظور از زنجیره تامین چیست و این موضوع به چه صورت روی رشد کسب و کارها تاثیر می گذارد، موضوع اصلی بحث ماست که در ادامه بیشتر به آن می پردازیم.
مدیریت زنجیره تامین چیست؟
مدیریت زنجیره تامین (Supply Chain Management)، در علم بازرگانی و تجارت به کلیه اموری گفته می شود که کالا یا خدمتی خاص طی آن تولید شده و از تولیدکننده به دست مصرف کننده می رسد. هر کسب و کاری که فعالیتی در راستای رفع نیاز مشتریان انجام می دهد نیازمند یک سیستم منسجم و یکپارچه است تا بتواند به کمک آن فعالیت های خود را نظم ببخشد. به مسیری که در آن محصولی تولید یا خدمتی آماده می شود تا نهایتا در اختیار مشتریان قرار گیرد، زنجیره تامین می گویند.
از جمله این فعالیت ها می توانیم به مراحل تهیه مواد خام اولیه از تامین کنندگان آن، تولید محصول، آماده سازی و تحویل به مشتری اشاره کنیم. مدیریت زنجیره تامین نیز به تمام این فعالیت ها نظارت همه جانبه دارد تا مراحل تامین مواد، تولید و فروش آن در بازار به بهترین شکل ممکن انجام شوند.
قطعا که در پروسه تولید کالا در مبدا و تحویل آن در مقصد، جزئیات دیگری نیز وجود دارند. از جمله این موارد می توانیم به چگونگی منبع یابی، روش حمل مواد اولیه به بخش تولید، نحوه انبارداری، چگونگی توزیع مواد در انبار، نحوه توزیع کالا و… اشاره کنیم. مدیریت زنجیره تامین به تمام این موارد می پردازد و ارزیابی و کنترل دقیقی روی آن ها دارد.
هر کسب و کار در هر زمینه ای که فعالیت می کند، باید برای پیشی گرفتن از رقبای خود و عملکرد درست حتما در زمینه مدیریت زنجیره تامین موفق و حرفه ای عمل کند. بنابراین می توانیم بگوییم در عصر امروزی داشتن دانش مدیریت زنجیره تامین به یک امر ضروری برای شرکت ها و سازمان های مختلف تبدیل شده است.
تاریخچه مدیریت زنجیره تامین
همانطور که اشاره کردیم، مدیریت زنجیره تامین در هر فعالیتی که طی آن خدمتی یا محصولی تولید و به مشتری ارائه می شود وجود دارد. تولید و عرضه محصول نیز از زمان های بسیار قدیم وجود داشته است. بنابراین می توانیم بگوییم تاریخچه مدیریت زنجیره تامین نیز به سال های سال پیش برمی گردد. در این بخش مراحل تکامل مدیریت زنجیره تامین از گذشته تا به امروز را شرح می دهیم:
-
قبل از سال 1900
تا پیش از اینکه در اروپا و آمریکا انقلاب صنعتی رخ دهد، پروسه تولید تا عرضه محصول به مشتریان به شکل محلی اتفاق می افتاد. به عنوان نمونه پروسه تولید تا عرضه نان به بازار به این صورت طی می شد:
- درو کردن گندم توسط کشاورز
- ارسال به آسیاب برای تولید آرد
- ارسال آرد به نانوایی و تهیه نان
- و در نهایت فروش نان به مشتریان
با ظهور انقلاب های صنعتی پروسه عرضه محصولات کمی متحول شد. با وجود امکاناتی همچون حمل و نقل ریلی این امکان فراهم شد تا محصولات در زمانی کوتاه تر به نقاطی دورتر نیز ارسال گردند.
-
اوایل قرن بیستم میلادی
با ورود انواع خودرو و کامیون به صنعت حمل و نقل کشوری، مدیریت زنجیره تامین نیز دستخوش تغییراتی جدید شد و عرضه محصولات به صورت جاده ای نیز فراهم گردید. زنجیره تامین در مبحث انبارداری و ذخیره سازی محصولات بیشترین تحولات را در سال 1925 میلادی شاهد بود. در این زمان امکان استفاده از انواع پالت در انبارها فراهم شد. (پالت ها فضای بیشتری برای انبارداری محصولات ایجاد کردند و پروسه جابجایی را نیز بهبود بخشیدند.)
-
دهه 1930 تا 1940
در این ایام فرایند مکانیزاسیون در زنجیره تامین کالاها متحول شد. با ادغام مهندسی زنجیره تامین و مهندسی صنایع، سیستم های جابجایی و سیستم های ذخیره سازی پالت ها گسترش و توسعه یافت. در نهایت اتفاقاتی که رقم خورد سبب شد تا پروسه بارگیری محصولات، تخلیه، جمع آوری و همچنین جابجایی کالاها بسیار ساده انجام شده و تحویل مرسوله ها به مشتریان نیز سریع تر گردد.
-
دهه 1950
اختراع کانتینر بزرگ ترین اتفاقی بود که در این دوره افتاد و روی مدیریت زنجیره تامین تاثیرات مثبتی گذاشت. جابجایی کانتینرها با هر وسیله ای و از هر طریقی (جاده ای، ریلی، دریایی و…) امکان پذیر بود. با کمک کانتینر جابجایی محصولات بسیار راحت تر و سریع تر انجام می شد و این موضوع بهره وری زنجیره تامین را افزایش داد.
-
دهه 1960 تا 1980
در این ایام، جابجایی کالا به روش حمل و نقل جاده ای، جایگزین روش ریلی شد. همچنین تجهیزات ذخیره سازی و جابجایی همچون پالت ها و کانتینرها تکامل یافتند و این موضوع جابجایی مرسوله ها را مطمئن تر می کرد. پس از آن تولیدکنندگان به استفاده از کامپیوترها روی آوردند و به این جهت پیش بینی ها دقیق تر شده و انبارداری نیز به شکل چشمگیری بهبود یافت. به طور کلی، سیستمی شدن امور باعث شد فعالیت های مربوط به زنجیره تامین پیشرفت بیشتری داشته و کارآمدتر صورت گیرند.
-
دهه 1980 تا 1990
در این دهه تجهیزات و سیستم های کامپیوتری بروزتر و پیشرفته تر شدند و این موضوع تاثیر مستقیمی روی بهبود عملیات زنجیره تامین گذاشت. بزرگ ترین انقلاب صورت گرفته در بحث زنجیره تامین در سال 1983 رقم خورد که در آن کسب و کارهای مختلف با مفهوم مدیریت زنجیره تامین آشنا شدند. در این زمان نیز مدیریت جابجایی محموله ها، ردیابی الکترونیکی و… بشدت متحول شدند.
-
زنجیره تامین در عصر کنونی
در عصر حاضر، مقوله مدیریت زنجیره تامین به بالاترین حد از پیشرفت رسیده است و البته به واسطه توسعه تکنولوژی روز به روز نیز تحولات بیشتری پیدا می کند. آنچه که باعث رشد مدیریت زنجیره تامین در تمامی زوایا و جوانب شد و آن را به یک امر جهانی تبدیل کرد، گسترش بازار تولید در بخش آسیا بوده است.
از تولیدکنندگان بزرگ جهانی که محصولات خود را به شکل عمده به بازار عرضه می کنند، کشورهای آسیایی همچون چین، ژاپن و کره جنوبی هستند. زنجیره های تامین امروزه به صورت دیجیتالی عمل می کنند و عملیات تحت نظر آن ها بسیار سریع و راحت انجام می شوند. به طور کلی می توانیم بگوییم خدمات به مشتریان و ارائه محصولات به آن ها از اولین مراحل تولید تا آخرین مرحله که همان تحویل محصول به مشتریان است به بهترین شکل ممکن اتفاق می افتند.
مدیریت زنجیره تامین چه اهمیتی دارد؟
از مهم ترین دلایل اهمیت مدیریت زنجیره تامین می توانیم به موارد زیر اشاره کنیم:
- تحویل محصولات در زمان و مکان درست به مشتریان که این موضوع باعث افزایش رضایت مصرف کنندگان و جلب اعتماد آن ها به مجموعه می شود.
- افزایش میزان وفاداری مشتریان
- کاهش هزینه های مربوط به تهیه مواد اولیه، تولید، توزیع و تحویل محصول به مشتری که در نهایت باعث صرفه جویی کلی در تمام پروسه زنجیره تامین می شود.
- کمک به بهبود شرایط مالی و اقتصادی سازمان
- افزایش گردش پول در سازمان و سودآوری بیشتر آن
- کمک به شرکت ها و سازمان ها برای عملکرد بهتر و پیشی گرفتن از رقبا
- بهبود وضعیت اشتغال زایی در جامعه
- افزایش استاندارد و سطح کیفی زندگی مردم
- رشد اقتصادی در جامعه و…
باید توجه داشته باشید که در پروسه تولید تا توزیع کالا به بازار، اتفاقات زیادی ممکن است رخ دهد و تولیدکنندگان با چالش های متعددی روبرو شوند. مدیریت زنجیره تامین با کنترل و بهبود شرایط، این چالش ها و اتفاقات را تا حد زیادی مرتفع کرده و کمک می کند تا سفارشات مشتریان در زمان مشخص به دست آن ها برسد. در واقع هدف کلی، بهبود چرخه تولید، انبارداری، جابجایی و در نهایت جلب رضایت مشتریان است.
عناصر مدیریت زنجیره تامین
مدیریت زنجیره تامین به طور کلی بر روی 4 عنصر اصلی بنا شده است که این 4 عنصر به شرح زیر هستند:
- ادغام: در یک استراتژی تجاری زمانی که بخش های مختلف با یکدیگر ادغام می شوند، تخصص ها به اشتراک گذاشته شده و میزان خطاها به حداقل می رسند. اینگونه همکاری ها موثرتر صورت گرفته و عملکرد مدیران و سازمان ها بهبود می یابد.
- عملیات: در این بخش بر روی عملکرد تمام کارکنان سازمان نظارت کاملی صورت می گیرد تا اطمینان حاصل شود که فعالیت ها در جهت پیشبرد اهداف سازمان است. ارزیابی و نظارت دائمی روی فعالیت ها به مدیران کمک می کند تا کارکنان شایسته و بخش های کارآمد را شناسایی کرده و مطمئن شوند که همه چیز در مسیر درستی پیش می رود.
- خرید: در این مرحله تمام موارد در خصوص خرید و تامین مواد اولیه مورد ارزیابی قرار می گیرند. عواملی همچون؛ انتخاب مواد اولیه، تامین کننده آن، مقدار مواد اولیه مورد نیاز، کیفیت مواد اولیه، هزینه موردنیاز و… به طور دقیق مشخص می شوند.
- توزیع و تحویل: آخرین عنصر در مدیریت زنجیره تامین مرحله توزیع و ارسال محصول به دست مشتری است. در این مرحله تمام فعالیت ها باید با برنامه ریزی و نظم خاصی انجام شوند تا در نهایت بتوان رضایت کامل مشتریان را بدست آورد.
هدف مدیریت زنجیره تامین
به طور کلی هدف اصلی مدیریت زنجیره تامین، بهبود عملکرد سازمان و بازدهی بیشتر آن در بحث زنجیره تامین است. اما در نگاهی دقیق تر می توانیم بگوییم مدیریت زنجیره تامین روی موارد زیر به شکل کاملا تخصصی تمرکز دارد:
- جلوگیری از اتلاف هزینه و زمان برای افزایش بهره وری در سازمان
- تعهد به قوانین و اصول کیفی در سازمان مطابق با خواسته ها و نیاز مشتریان
- یکی از مهم ترین اهداف مدیریت زنجیره تامین این است که تمامی فرایندهای عرضه کالا به بهترین شکل ممکن انجام شوند. برای دستیابی به چنین هدفی از بروزترین نرم افزارهای پیگیری وضعیت محصول استفاده می شود و تمامی تامین کنندگان، تولیدکنندگان، خرده فروش ها و عمده فروش ها می توانند از این نرم افزارها استفاده کنند.
- به حداقل رساندن هزینه ها در اکثر مراحل تامین کالا
- بهبود فرایند تحویل و قیمت گذاری منصفانه با هدف افزایش رضایت مشتریان
- کمک به ایجاد هماهنگی بیشتر بین سهامداران یک کسب و کار
- بهبود فرایند تامین
اصول مدیریت زنجیره تامین
برای اینکه مدیریت زنجیره تامین بتواند در شرایط سخت و بحرانی، از پس چالش های پیش رو به خوبی برآید و از آثار منفی آن برای تولیدکنندگان و مشتریان بکاهد، باید به یک سری اصول پایبند باشد. این اصول به شرح زیر هستند:
- طراحی و راه اندازی یک سیستم پیشرفته برای نظارت دائمی روی تمامی فعالیت های سازمان و مشتریان و آموزش نحوه کار و به روزرسانی این سیستم به کارکنان سازمان در دوره های آموزش مدیریت
- زیر نظر داشتن فرایند عرضه تا تحویل محصول و مدیریت روی آن (در اینجا بهتر است محصولات و سفارشات به صورت کوچک و مکرر از خرده فروشی ها صورت گیرند تا اینکه نقل و انتقالات، بزرگ اما به تعداد کم باشند.)
- استفاده از نرم افزارهای مخصوص و به روز لجستیک و تدارکات برای افزایش سرعت و دقت در سیستم زنجیره تامین
- اندازه گیری میزان نوسانات تقاضا در سازمان از طریق تجزیه و تحلیل لحظه ای داده ها
- بروزرسانی مداوم داده ها و ثبت لحظه ای میزان افزایش و کاهش متغیرها برای داشتن آمادگی در برابر اتفاقات غیر قابل پیش بینی
- افزایش دامنه تامین کنندگان برای اینکه در صورت عدم دسترسی به یک تامین کننده، شرکت تامین کننده دیگری برای ارائه خدمت به شما وجود داشته باشد.
- پیشرفته کردن سیستم های لجستیک و افزودن کانال ها و شبکه های جدید به سازمان برای جلوگیری از درجا زدن
انواع زنجیره تامین
به طور کلی زنجیره تامین را می توانیم به دو دسته اصلی زیر تقسیم کنیم:
- زنجیره تامین حلقه بسته: منابع و مواد مجددا به زنجیره تولید شرکت برمی گردند. (کاهش ضایعات)
- زنجیره تامین حلقه باز: منابع و مواد به زنجیره تولید شرکت بازنگشته و مجموعه ای دیگر آن ها را بازیافت می کند.
دیگر دسته بندی مدیریت زنجیره تامین به شرح زیر است:
- مدیریت زنجیره تامین با جریان پیوسته
- مدیریت زنجیره تامین چابک
- مدیریت زنجیره تامین سریع
- مدیریت زنجیره تامین منعطف
- مدیریت زنجیره تامین کارآمد
- مدیریت زنجیره تامین سفارشی سازی شده
نقش های مدیران در زنجیره تامین
از مهم ترین نقش ها و وظایف مدیران در زنجیره تامین عبارتند از:
- برنامه ریزی
- مدیریت روی چگونگی تامین مواد اولیه
- مدیریت خرید
- مدیریت و کنترل خط تولید
- مدیریت توزیع
- مدیریت فرایند حمل و نقل
- مدیریت فرایند ذخیره سازی و انبارداری
- مدیریت هزینه ها
- مدیریت مشتریان و میزان رضایت آن ها
مزایای به کار گیری مدیریت زنجیره تامین
از امتیازات به کار گیری مدیریت زنجیره تامین برای شرکت ها و سازمان ها عبارتند از:
- صرفه جویی و کاهش هزینه های تولید، انبارداری، حمل و نقل و توزیع
- به کار گیری تکنولوژی در همه ابعاد زنجیره تامین و کمک به سودآوری بیشتر سازمان
- استفاده موثرتر از دارایی ها و تجهیزات سازمان
- افزایش رضایت مشتریان و ترغیب آن ها به استفاده مجدد از خدمات و محصولات شرکت
- ترقی کردن و پیشی گرفتن از رقبا و…
مدیریت زنجیره تامین چه اطلاعاتی را در اختیار کسب و کار قرار می دهد؟
مدیریت زنجیره تامین از طریق سه اصل مهم و ضروری زیر به کسب و کارها کمک می کند تا وضعیت خود را بهبود ببخشند.
تشخیص مشکلات احتمالی
مدیریت زنجیره تامین اطلاعاتی را در اختیار مدیران و کارکنان سازمان قرار می دهد تا بتوانند مشکلات احتمالی را از قبل پیش بینی کنند. به عنوان مثال اگر محصولی به طور مرتب از سوی مشتریان مرجوع می شود فورا مشکلات آن شناسایی شده و در جهت اصلاح مشکل اقداماتی انجام می شود. به این صورت از بی اعتماد شدن مشتریان جلوگیری به عمل می آید.
قیمت گذاری منصفانه
قیمت گذاری روی محصولات آن هم در شرایط اقتصادی جامعه که بسیار ناپایدار است کار سختی به نظر می رسد. مدیریت زنجیره تامین با در اختیار قرار دادن اطلاعاتی در مورد وضعیت بازار و قیمت روز محصولات، کمک می کند تا مسئولین مربوطه بتوانند قیمت پایدار و متعادلی را برای هر کالا در نظر بگیرند.
تحلیل بازار
مدیریت زنجیره تامین همچنین ابزارها و امکاناتی را برای تحلیل بازار و شرایط فروش در اختیار مدیران قرار می دهد. اینگونه می توان برای فروش بیشتر، برنامه ریزی بهتری داشت. در این راه، استفاده از خدمات یک مرکز مشاوره کسب و کار قدرتمند نیز به پیشرفت بهتر کمک شایانی خواهد کرد.
مدیریت زنجیره تامین با استفاده از راهکارهای نرم افزاری
مدیریت زنجیره تامین زیر مجموعه های بسیار زیادی دارد و باید به شکلی اصولی بر روی تمامی این بخش ها نظارت و کنترل داشته باشد. به نحوی که همه اطلاعات بروز باشند و تا حد امکان چالش های هر بخش به درستی مدیریت و کنترل شوند. از این رو به یک سری سیستم ها و نرم افزارهای پیشرفته نیاز است تا بتوان از این طریق عملکرد هر بخش از سازمان را بهبود بخشید.
علاوه بر این، کارکنان سازمان نیز باید نحوه استفاده از این نرم افزارها را به خوبی آموزش دیده و به ضرورت استفاده از آن ها پی ببرند. برای بخش های مختلف کار از جمله شناسایی و پیدا کردن منابع تامین کننده، بخش تولید، بخش انبارداری، حمل و نقل و تحویل سفارشات، نرم افزارهای بخصوصی در نظر گرفته شده اند که می توان با کمی تحقیق به این نرم افزارها دسترسی داشت و به این شکل عملکرد سازمان را بهبود بخشید. شرکت های متعددی در زمینه ارائه نرم افزارهای زنجیره تامین فعالیت می کنند که می توان از این خدمات بهره مند شد.
نمونه های مدیریت زنجیره تامین
شرکت های متعددی در دنیا وجود دارند که هم اکنون از سیستم مدیریت زنجیره تامین به بهترین شکل ممکن استفاده می کنند و به این طریق به موفقیت های بزرگی نیز دست یافته اند. به عنوان نمونه می توانیم به شرکت هلدینگ چند ملیتی آمریکایی به نام Walgreens اشاره کنیم که مالکیت تعداد زیادی از شرکت های عمده فروشی، داروسازی و شرکت های توزیع کالا را در اختیار دارد. این شرکت توانسته با استفاده از مدیریت زنجیره تامین درست و اصولی، فرایندهای فروش خود را بسیار رونق ببخشد و حداکثر میزان رضایت را از مشتریان خود داشته باشد.