فرهنگ
ما در زندگی روزمره خود با واژه ها، اصطلاحات و تعابیر مختلفی روبرو هستیم که یکی از پرکاربردترین آن ها، واژه فرهنگ (Culture) است. فرهنگ به مجموعه عقاید، افکار، عادات و برداشت های هر فرد از وقایع، حقایق و خلقیات فردی، اجتماعی و ملی او گفته می شود.
فرهنگ زیرشاخه های متعددی دارد و فرهنگ سازمانی یکی از مهم ترین ارکان آن در عصر امروزی است. در واقع فرهنگ سازمانی به افکار، طرز رفتار و کنش و واکنش میان افراد درون یک سازمان اشاره دارد. اما این مفاهیم تعاریف گسترده تری دارند و باید بیشتر وارد جزئیات آن ها شد تا به مفهوم اصلی و درست آن ها پی برد. در این مطلب قصد داریم شما را بیشتر با عبارت فرهنگ سازمانی و اهمیت آن آشنا کنیم.
تعریف فرهنگ چیست؟
پیش از اینکه وارد مقوله فرهنگ سازمانی شویم، بهتر است ابتدا به معنای دقیق واژه فرهنگ بپردازیم. در علوم مختلف برای واژه فرهنگ معانی و تعاریف متعددی آمده است که شاید بهتر باشد به صورت مختصر با این تعاریف آشنا شویم.
این واژه به طور کلی از دو بخش اصلی “فر” و “نگ” تشکیل شده است.” فر” در حالت معمول به معنای شکوه و بزرگی است و اگر این واژه به عنوان پیشوند به کار رود معنای دیگری همچون بالا، جلو، پیش و بیرون به خود می گیرد. “نگ” نیز به معنای وقار و سنگینی است. در حالت کلی، کلمه فرهنگ، بالا کشیدن و بیرون کشیدن معنا می شود.
معنای کلمه اما به همین مورد ختم نمی شود. این اصطلاح از دیرباز وجود داشته و در گذر زمان از آن به تعابیر مختلفی یاد شده است. به نحوی که امروزه می توان برای کلمه فرهنگ انواع و اقسام مختلفی از معانی را پیدا کرد. از جمله معانی آن عبارتند از:
- نوع تربیت افراد یک جامعه
- ادب
- میزان معرفت و دانش
- مجموعه آداب و رسوم
- مجموعه آثار ادبی و ملی یک جامعه
- میزان نیکویی و فضیلت
- هنر
- حکمت
- هر نوع توانایی، مهارت و عاداتی که افراد از زندگی در یک جامعه بدست می آورند.
- و…
تعریف فرهنگ سازمانی چیست؟
همانطور که پیش از این هم اشاره شد، فرهنگ سازمانی یکی از زیر شاخه ها و زیر مجموعه های فرهنگ به شمار می رود. در هر سازمان یک سری اصول و آدابی وجود دارند که باید به کارکنان آن آموزش داده شوند. فرهنگ سازمانی نیز یکی از مهم ترین مفاهیم در هر سازمان به شمار می رود که کسب دانش و مهارت در آن بسیار ضروری است.
آنچه که برای موفقیت یک سازمان یا نهاد نیاز است، هماهنگ بودن فعالیت ها و رفتار اعضای آن سازمان است. فرهنگ سازمانی نیز به مجموعه ای از روش ها، ارزش ها، رفتارها و انتظارات گفته می شود که کارکنان و اعضای مختلف آن سازمان را برای تحقق اهداف سازمانی در یک راستا و هماهنگ با هم قرار می دهد.
فرهنگ سازمانی به مجموعه ای از رفتارها و کنش های مثبت اشاره دارد که این موارد به بازدهی بیشتر و عملکرد بهتر سازمان کمک می کنند. به عنوان مثال، شیوه رفتار یک مدیر در وضعیت بحرانی و چالش برانگیز سازمان می تواند بخشی از فرهنگ سازمانی محسوب شود.
هفت ویژگی فرهنگ سازمانی
با توجه به اهمیت این مقوله و نقش آن در موفقیت یک سازمان، می توان کتاب ها و مقالات زیادی در رابطه با آن پیدا کرد. کتاب مبانی رفتار سازمانی یکی از ده ها کتابی است که به صورت ویژه به این موضوع پرداخته است. در این کتاب 7 ویژگی اصلی برای فرهنگ سازمانی عنوان شده که عبارتند از:
-
خلاقیت و نوآوری (ریسک پذیری)
شرکت هایی که در این زمینه دانش بالایی دارند، کارکنانی را تربیت می کنند که از میزان خلاقیت و نوآوری زیادی در کار برخوردارند و در امور خود قادر به ریسک و خطر کردن هستند.
-
دقت به جزئیات (جهت گیری دقیق)
کارکنان در چنین سازمانی مسائل را به دقت تجزیه و تحلیل کرده و به کوچک ترین موضوعات و اتفاقات توجه می کنند.
-
تاکید داشتن روی نتیجه (جهت گیری پیشرفت)
این ویژگی به سازمانی اشاره دارد که مدیریت آن بیشتر روی نتایج و دستاوردها تاکید و تمرکز دارد تا مسیر رسیدن به این نتایج.
-
تمرکز روی افراد
این ویژگی، خاطر نشان می کند که مدیریت تلاش می کند تا کارکنان سازمان نیز در برخی تصمیم گیری ها مشارکت داشته باشند. همچنین به نتایج تصمیم هایی که مدیریت می گیرد و اثرات آن روی افراد سازمان اشاره دارد.
-
تیم سازی و همکاری گروهی
به سازمان هایی اشاره دارد که مدیریت بیشتر روی کار گروهی و تیمی تمرکز می کند تا اینکه کارها را به صورت انفرادی به کارکنان محول کند.
-
تحول
این ویژگی بیشتر به میزان پرخاشگری و حس رقابت طلبی اعضای سازمان اشاره می کند. اینکه آن ها در برابر فعالیت و پیشرفت رقبا راحت طلبی پیشه نکنند و بی تفاوت نباشند.
-
ثبات (پایداری)
به سازمان هایی اشاره دارد که در فرهنگ سازمانی آن ها مدیریت و کارکنان برای ثبات و پایداری اصول خود ارزش زیادی قائل هستند. به نوعی نشان دهنده قانون مداری سازمان برای تولید ثابت و قابل پیش بینی محصولات است. این نوع سازمان ها در شرایط نوسانی بازار معمولا نسبت به دیگر شرکت ها عملکرد بهتری از خود نشان می دهند.
اهمیت فرهنگ سازمانی
فرهنگ سازمانی اگر به شیوه ای درست و در کنار یک مشاوره کسب و کار هدفمند، پایه ریزی شده باشد و تمامی پرسنل و کارکنان سازمان نسبت به رعایت اصول آن پایبند باشند، می تواند نقش مهمی در پیشرفت و موفقیت آن سازمان داشته باشد. اگر یک فرهنگ سازمانی غنی و کامل باشد، سازمان می تواند از امتیازات زیر بهره مند گردد:
- پیدا کردن نیروهای برتر و نخبه در زمان استخدامی شرکت
- حفظ کردن استعدادهای برتر در سازمان
- افزایش بهره وری و عملکرد کارکنان سازمان در بخش های مختلف
- تحول آفرینی بیشتر در تمامی جنبه های کاری سازمان
- مشخص شدن هویت داخلی و خارجی سازمان
- مشخص شدن ارزش های اصلی و مهم سازمان هم برای کارکنان و هم برای مشتریان
- افزایش بهره وری کارکنان و افزایش سطح تعاملات آن ها با یکدیگر
- به وجود آمدن یک محیط کاری و تیمی سالم در سازمان
- برندسازی به شکلی حرفه ای و افزایش اعتبار سازمان در میان رقبا و مشتریان
- افزایش رفاه کارکنان که نتیجه آن افزایش رضایت آن ها از کار در سازمان می باشد و قطعا تاثیرات مثبتی بر عملکرد کلی سازمان خواهد گذاشت.
- دستیابی سریع تر و راحت تر به اهداف سازمانی
انواع فرهنگ سازمانی
از انواع فرهنگ سازمانی عبارتند از:
محافظه کار
این نوع فرهنگ همانطور که از نامش پیداست کاملا محافظه کارانه عمل می کند و هیچ تمایلی به ایجاد تغییر در شرایط موجود و یا پذیرفتن ایده های نوین و جدید ندارد. می توان گفت در چنین سازمان هایی مدیریت بوروکراتیک در بالاترین سطح خود قرار دارد.
بازاری
مهم ترین اولویت در چنین سازمان هایی، درآمدزایی و سودآوری بیشتر است. از این رو مدیران، کارکنان خود را به رقابت درون سازمانی و بیرون سازمانی تشویق و ترغیب می کنند. به نوعی که این حس رقابت جویی سبب پیشروی بیشتر سازمان در جهت تحقق اهداف آن می شود. چنین سازمان هایی بسیار به نتایج حاصل از کار اهمیت می دهند.
متعالی
در این نوع فرهنگ تلاش می شود تا استعداد، توانمندی و ارزش هر فرد در سازمان به درستی شناسایی شود تا بتوان با به کار گیری درست آن ها در بخش های مناسب، به ارزش سازمان افزود. یک فرهنگ سازمانی متعالی به چهار فاکتور اساسی؛ رهبری حرفه ای، سرمایه، تلاش و زمان کافی نیاز دارد.
ادهوکراسی
در فرهنگ ادهوکراسی، سازمان نسبت به رویارویی با مشکلات بسیار انعطاف پذیر عمل می کند و می تواند با خلاقیت و نوآوری از پس چالش های مختلف برآید. چنین سازمانی نیروهای خود را به خلاقیت، ابتکار عمل و تعامل با دیگر بخش ها تشویق می کند. همچنین سطح مسئولیت پذیری در آن بسیار بالاست و افراد سعی می کنند تصمیم گیری های مهم را به صورت جمعی انجام دهند.
قبیله ای
در این نوع فرهنگ یک ارتباط کاملا صمیمی و دوستانه بین کارکنان سازمان برقرار است. به نوعی اعضای تیم به مانند اعضای یک خانواده با یکدیگر رفتار می کنند. چنین سازمان هایی عواملی همچون، اعتماد، احترام، همکاری و کمک به توسعه فردی را ارزش می دانند. به طور کلی کارکنان در این سازمان ها ارتباط و همکاری موثرتری با یکدیگر دارند.
سلسله مراتبی
در این نوع فرهنگ، وظایف بین افراد توزیع شده و سازمان، ساختاری سلسله مراتبی به خود می گیرد. بیشترین تمرکز در چنین سازمان هایی روی این موضوع است که زیر گروه ها از بالا دستی های خود پیروی کنند و همه چیز نوعی حالت سلطه محور به خود می گیرد. در این موارد همه چیز باید قاعده مند پیش رود و تصمیم گیری ها نیز از بالا به پایین صورت گیرد.
مولفه های فرهنگ سازمانی چیست؟
فرهنگ سازمانی از چند مولفه اصلی تشکیل شده که هر یک به تنهایی در افزایش بهره وری و بهبود عملکرد سازمان تاثیرگذار هستند. این موارد عبارتند از:
- ارزش ها
ارزش ها در مرکزیت فرهنگ هر شرکت قرار دارند. مشخص کردن ارزش های سازمان به کارکنان آن کمک می کند تا با یک انگیزه مشترک پیش بروند.
- سلسله مراتب در سطوح مختلف
در اینجا جایگاه و هویت افراد سازمان به طور دقیق مشخص می شود. این درجه بندی جایگاه ها به صورت سلسله مراتبی باعث می شود تا مسیر شغلی افراد واضح تر گردد و کارکنان به وظایف خود به خوبی پی ببرند.
- سطح فوریت
سطح فوریت به این معناست که سازمان به ایجاد تغییر و نوآوری در سریع ترین زمان ممکن نیاز دارد. این موضوع می تواند تاثیرات زیادی روی تصمیم گیری های سازمان داشته باشد.
- مردم گرایی (وظیفه گرایی)
گاه مدیریت روی عملکرد و نقش افراد در سازمان و تمرکز داشتن روی مسئولیت ها و فرآیندهای درون سازمانی به شکل مردم گرایی در فرهنگ سازمانی متجلی می شوند.
- کارکرد گرایی
در اینجا تمرکز بر روی کوچک ترین اصول فرهنگی است که روی عملکرد هر بخش از سازمان تاثیر می گذارند. چنین موردی به سازمان کمک می کند تا سازمان خود را به خوبی با تغییرات محیطی هماهنگ کرده و بهره وری خود را افزایش دهد.
- خرده فرهنگ ها
در صورتی که خرده فرهنگ ها در سازمان متنوع و زیاد باشند، این موضوع در نقطه نظرات افراد سازمان اختلافاتی ایجاد خواهد کرد. این موضوع نیز می تواند روی نحوه هماهنگی و تصمیمات سازمان تاثیرات زیادی داشته باشد.
مثال های فرهنگ سازمانی موفق
برای درک بهتر تاثیر فرهنگ سازمانی بر موفقیت یک سازمان، در این بخش قصد داریم به چند مورد از شرکت هایی که در دنیا روی این موضوع به شدت کار کرده اند اشاره کنیم:
- شرکت تولید کفش و پوشاک زاپوس (Zappos): تمرکز زیادی روی نحوه استخدام افراد دارد. به عنوان مثال اگر کارکنان تازه وارد بعد از یک هفته دوره آموزشی اعلام دارند که این حرفه مناسب آن ها نیست، این شرکت به آن ها مبلغ 2000 دلار می پردازد. از دیگر فرهنگ سازمانی در این شرکت ایجاد یک محیط کاری شاد و سرزنده برای داشتن کارکنانی خوشحال و فعال است. همچنین جلب رضایت مشتریان در اولویت کار قرار دارد.
- شرکت تولید عینک طبی واربی پارکر (Warby Parker): این مجموعه همیشه فعالیت هایی رو به جلو داشته و دائما برنامه ها و رویدادهایی برای برگزاری دارد. به این شکل کارکنان آن همیشه آماده اتفاقات جدید هستند و محیط کار چیز تازه ای برای ارائه به آن ها دارد. داشتن یک تیم اختصاصی برای این کار از مهم ترین ارزش های شرکت واربی پارکر است که نتیجه آن داشتن وحدت سازمانی است.
- توییتر (Twitter): کار گروهی، محیط کاری شاد، رهبران صمیمی و همکاران مهربان بخشی از فرهنگ سازمانی خوب شرکت توییتر را نشان می دهند. محبوبیت توییتر بر همگان آشکار است و یکی از علل اصلی آن داشتن فرهنگ سازمانی مبتنی بر محیط کاری تیمی است.
ویژگی های فرهنگ سازمانی موفق
یک فرهنگ سازمانی موفق می تواند دارای ویژگی های زیر باشد:
- اجازه به کارکنان برای داشتن استقلال فردی در سازمان برای برقراری عدالت و تعادل
- ساختارمند بودن سازمان به نحوی که یک نظارت صحیح روی عملکرد بخش های سازمان صورت گیرد و رفتار کارکنان به خوبی کنترل شود.
- پشتیبانی از مدیریت به واسطه حمایت ها و کمک های زیر دستان در سازمان
- هویت بخشی به اعضای سازمان هم به عنوان یک عضو خاص و حرفه ای و هم به عنوان یک بخش مهم از یک تیم بزرگ
- داشتن سیستم پاداش عملکرد که شامل ارتقای رتبه و افزایش حقوق کارمندان بر طبق نحوه عملکرد آن ها است.
- تحمل بالا در درگیری های میان همکاران با یکدیگر و تیم های کاری
- افزایش ریسک پذیری و حس خطر کردن در کارکنان برای رشد و ارتقای توانمندی آن ها
- داشتن الگوهای ارتباطی موثر و سازنده
- تمرکز بیشتر روی نتایج و دستاوردها تا مسیر رسیدن به نتایج
- توجه به تصمیماتی که مدیریت در هر لحظه در سازمان می گیرد و تاثیر نتایج این تصمیمات روی کارکنان سازمان
معیارهای سنجش فرهنگ سازمانی
برای اینکه بدانیم یک فرهنگ سازمانی به درستی برنامه ریزی و تدوین شده و به خوبی کار می کند، باید آن را طبق یک سری معیارهای خاص ارزیابی کرده و بسنجیم. بهتر است فرهنگ سازمانی مبتنی بر موارد زیر باشد. در واقع می توانید از معیارهای زیر برای سنجش فرهنگ سازمانی استفاده کنید:
- هدف گرا بودن فرهنگ سازمانی
- مراقبت (دلسوزی)
- یادگیرنده بودن فرهنگ سازمانی
- مبتنی بر نظم بودن
- مبتنی بر ایمنی بودن
- لذت گرایی
- نتیجه گرا بودن
- اقتدار گرا بودن
- میزان بهره وری سازمان
- میزان مشارکت و همکاری در سازمان
- نرخ نوآوری سازمان
- نرخ حفظ کارکنان در سازمان
مراحل ساخت فرهنگ سازمانی قوی
برای ساخت یک فرهنگ سازمانی قوی باید طبق مراحل زیر پیش بروید:
- قدردانی از کارمندان و ایجاد انگیزه در آن ها به صورت روتین و مرتب
- احترام به عقاید و نظرات کارکنان سازمان و توجه به مشکلات آن ها
- حمایت همه جانبه از فرهنگ سازمانی و زیرساخت های آن توسط مدیران هر سازمان
- اهمیت دادن به ارزش ها و چشم اندازهای سازمان و داشتن تعهد کاری
- ایجاد ارتباطی سازنده و موثر بین اعضای تیم سازمان
- تمرکز بر روی یادگیری و افزایش توانمندی های کارکنان و توسعه سازمان در همه جوانب
- داشتن معیارهای خاص برای استخدام کارکنان جدید، به نحوی که ارزش های آن ها با فرهنگ سازمانی شرکت مغایرتی نداشته باشد.
- استفاده از ابزارهای نظرسنجی و پیگیری سفرهای کارکنان برای اطلاع از فرهنگ سازمانی ایده آل آن ها
نقش بخش منابع انسانی در فرهنگ سازمانی چیست؟
از وظایف بخش منابع انسانی و نقش آن در فرهنگ سازمانی می توانیم به لیست زیر اشاره کنیم:
- طراحی تجارب کارکنان در سازمان برای تفسیر و تقویت بهتر فرهنگ سازمان
- تدوین استراتژی هایی برای توانمندسازی بخش های مختلف سازمان به نحوی که هر بخش بتواند به خوبی به وظایف فرهنگی خود عمل کند.
- در نظر گرفتن برنامه های آموزش مدیریت تسط آکادمی دکتر امید پیروز، به جهت توسعه مهارت های مدیریتی جهت فرهنگ سازی بیشتر در سازمان
- ترویج مطالعه منابع مربوط به فرهنگ سازمانی بین اعضای سازمان
- طراحی مدیریت عملکرد
- طراحی سیستم های پاداش
چگونه فرهنگ سازمانی را تغییر دهیم؟
طی 5 مرحله زیر قادر به تغییر فرهنگ سازمانی خواهید بود:
- تعیین اهداف فرهنگی: باید از فرهنگ سازمانی ایده آلتان یک تصویر واضح داشته باشید تا بتوانید از وضعیت فعلی دور شوید.
- ارزیابی فرهنگ فعلی شرکت: این کار به حذف عناصر اضافی، بررسی میزان پیشرفت کارکنان، میزان تاثیرگذاری فرهنگ فعلی سازمانی و… کمک می کند.
- بازبینی و تعریف ارزش های اصلی سازمان: باید فرهنگ موجود با ارزش های شما در یک راستا باشند. در غیر اینصورت نیاز به تغییرات خواهید داشت.
- طراحی برنامه هایی برای رسیدن به اهداف سازمانی
- ارزیابی پیشرفت خود
توزیع مسئولیت در فرهنگ سازمانی چگونه است؟
بسته به اینکه یک شرکت کدام نوع فرهنگ را برای خود ایده آل قلمداد کند، توزیع مسئولیت در بخش های مختلف آن نیز متفاوت خواهد بود. بسته به نوع فرهنگ درون سازمانی نقش های متفاوتی در سطوح مختلف سازمان ایجاد می شوند. از نقش های مختلف در هر سازمان می توانیم به اعضای هیئت مدیره، مدیر عامل، تیم مدیریت ارشد، مدیران میانی، منابع انسانی و کارکنان اشاره کنیم. هر کدام از این بخش ها در رشد و توسعه فرهنگ سازمانی نقش مهمی ایفا می کنند و این مدیریت مجموعه است که نقش ها و وظایف هر بخش را تعیین می کند.